Tak zwana „gwara poznańska” to lokalny wariant języka polskiego, powszechny wśród niektórych mieszkańców Poznania i okolic.

Gwara poznańska: historia

Rozwinęła pod silnym wpływem języka niemieckiego od końca XVIII do początku XX wieku (w wyniku podboju ziemi poznańskiej przez Królestwo Prus) oraz koniec XIX wieku w wyniku dużego napływu ludności wiejskiej do miast (w procesie poszerzania granic miasta oraz w związku z rozwojem przemysłowym, który wymagał dużej liczby pracowników). Co istotne, należy pamiętać, że gwara to nie tylko leksyka, różnice pojawiają się na różnych poziomach językowych, także w fonetyce, składni, morfologii.

Regionalizmy, czyli… „błędy”?

Początkowo ten regionalny wariant polszczyzny dyskutowany był głównie w kategoriach błędów językowych. W dwudziestoleciu międzywojennym pojawiły się takie opracowania jak na przykład: „Odrębności słownikarskie kulturalnego języka polskiego w Wielkopolsce w stosunku do kulturalnego języka w Galicyi” (Danysz), „Błędy językowe” (Biliński), „Błędy językowe w Wielkopolsce” (Szyperski)… W poradnikach tego typu zwracano nauczycielom uwagę, na jakie charakterystyczne cechy regionalne (zwane „błędami”) powinni zwracać uwagę w trakcie lekcji polskiego. Z czasem, z powodu stygmatyzacji lokalny wariant zaczął tracić na popularności.

Kilka cech wymowy wielkopolskiej

  • udźwięcznienia między wyrazami przed sonorantami
    brat ojca /brad ɔjt͡sa/, kosz malin /kɔʐ malin/
  • udźwięcznienia w środku wyrazów
    truskawka <druzgawka>, śliski <ślizgi>,
    huśtawka <huźdawka>, weszliśmy <weszliźmy>
  • wymową [ŋ] w zbitkach /n+k/ lub /n+g/, również na granicy morfologicznej wyrazu
    okienko: /ɔkiɛnkɔ/ → /ɔkiɛŋkɔ/
    sukienka: /sukiɛnka/ → /sukiɛŋka/
  • wymowa końcowego -ą jako /ɔm/
    tą fajną osobą /tɔm fajnɔm ɔsɔbɔm/
  • redukcja zbitek /tʂ, dʐ/ do /t͡ʂ, d͡ʐ/
    trzeba jako <czeba>
    trzy jako <czy>
  • różne zmiany i redukcje samogłosek
    dzień jako <dziń>, /ʥɛɲ/ → /ʥiɲ/
    pięć jako <pińć>, /pjɛɲʨ/ → /piɲʨ/
    dyrektor jako <derektor>, /dɨrɛktɔr/ → /dɛrɛktɔr/
    tutaj, daj jako <tutej, dej>, /tutaj, daj/ → /tutɛj, dɛj/
    koniec jako <kuniec>, /kɔɲɛʦ/ → /kuɲɛʦ/
  • „zmiękczenie” głosek szczelinowych
    szpital jako <śpital>, /ʂpʲital/ → /ɕpʲital/,
    drzwi jako <dźwi>, /dʐvʲi/ → /ʥvʲi/
  • wymowa 'we, 'ze’ w’ przed /v s z ɕ ʐ/
    we Warszawie, we środę, ze solą, ze siostrą…
  • zachowanie dźwięcznego /v/ po spółgłoskach bezdźwięcznych
    twój /tvuj/, sweter /svɛtɛr/
    krwawy /krvavɨ/, kwiat /kviat/

gwara poznańska: słowniczek

  • szneka z glancem – drożdżówka z lukrem, od niem. Schnecke (ślimak lub ciastko drożdżowe w kształcie ślimaka)
  • skibka – kromka chleba obkład – to, co kładzie się na kanapkę
  • pyry – ziemniaki (jedna z hipotez mówi, że nazwa ta wzięła się od Peru, skąd są ziemniaki) z gzikiem
  • tytka – torebka papierowa, od niem. Tüte
  • korbol – dynia (lub duży brzuch), od niem. Kürbis
  • szagówki – kluski z gotowanych ziemniaków, nazwa stąd, że krojone są ukośnie (niem. schräg)
  • pyzy – czyli „kluchy na łachu”, „kluski na parze”, (inaczej niż w reszcie Polski, gdzie pyzy to kluski ziemniaczane)
  • tej – wołacz zaimka ty, używany w różnych kontekstach jako wykrzyknienie, zwrócenie czyjejś uwagi, podobnie do „ej”, np.

Tej, cho-no tu!
Wuchta wiary tej!
Tej, cho na ćmika!
Tej, widziałeś, jak rozkopane?

  • ćmiki – papierosy
  • łee tam – wykrzyknienie „ach tam! nic to!”
  • łe jery – wykrzyknienie „o rany!” d
  • inks, dynks – nieokreślone coś, przedmiot którego rozmówca nie potrafi dokładniej nazwać, od niem. Dings o tym samym znaczeniu
  • Gwiazdor przynosi prezenty świąteczne
  • bździągwa – dziewczyna
  • szczun – chłopak
  • eka – kąt, róg, np. ulicy lub grupa osób z tego samego fyrtla (Eka z Małeki)
  • bana – pociąg od niem. Bahn, kolej…
  • wuchta wiary – dużo ludzi
  • fyrtel – dzielnica, od niem. Viertel bimba – tramwaj
  • nadusić – nacisnąć od/zakluczać – otwierać / zamykać kluczem
  • na szagę – na skróty z niem. schräg, skośny
  • ryczka – stołek, taboret z niem. Rückhalt, oparcie
  • bamber – chłop, prostak; od nazwy chłopów sprowadzonych z okolic Bambergu, aby zasiedlić opuszczone wsie
  • bejmy – pieniądze, od niem. Böhm
  • rojber – łobuz, rozrabiaka, od niem. Räuber
  • kejter – pies, kundel, niem. Köter
  • kociamber – kot
  • gira – noga

Gwara poznańska do posłuchania: Stary Marych

Kaźmierski, K., Kul, M., & Zydorowicz, P. (2019). Educated Poznań speech 30 years later.

Słownika gwary miejskiej Poznania, 1997, https://www.poznan.pl/mim/slownik/

Witaszek-Samborska, M. (2006). Odrębności w polszczyźnie miejskiej Poznania. Polonistyka8, 20-25.

Cytat za: TVN24 tvn24.pl/magazyn-tvn24/tej-bzdziagwy-i-szczuny-witajcie-w-pyrlandii,25,570

Gruchmanowa, M., Witaszek-Samborska, M., Żak-Święcicka, M. Mowa mieszkańców Poznania. Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 1987